Ile stopni ma lawa i dlaczego to zależy od jej składu
Liczba, która krąży w internecie, to około tysiąca stopni. Jest bliska prawdy dla lawy bazaltowej i myląca dla każdej innej.
Lawa ile ma stopni — najkrótsza uczciwa odpowiedź brzmi: zależy od składu. Lawa bazaltowa, taka jak islandzka, wypływa w temperaturze rzędu tysiąca do tysiąca dwustu stopni Celsjusza. Lawy bogatsze w krzemionkę są wyraźnie chłodniejsze, w przedziale kilkuset stopni niżej.
Te wartości to zakresy typowe dla rodzaju lawy, a nie pomiar konkretnego potoku — temperaturę mierzy się na miejscu i wynik zależy od tego, czy mierzy się przy otworze, czy dalej, gdzie potok zdążył ostygnąć.
Widziałem czynny potok lawy na Reykjanesie i najmocniejsze wrażenie nie miało nic wspólnego z liczbą. To promieniowanie: gorąco czuć twarzą z odległości, na której nie ma kontaktu z materiałem.
Dlaczego skład decyduje o temperaturze i o wszystkim innym
| Rodzaj lawy | Temperatura wypływu | Zachowanie |
|---|---|---|
| Bazaltowa | najwyższa z lav, rzędu 1000–1200°C | rzadka, płynie szybko i daleko |
| Andezytowa | pośrednia | wolniejsza, tworzy krótsze potoki |
| Ryolitowa (kwaśna) | najniższa, o kilkaset stopni mniej | bardzo lepka, często kopuły zamiast potoków |
Zależność jest odwrotna do intuicji: im chłodniejsza lawa, tym bardziej niebezpieczny wulkan. Lawa bazaltowa jest gorąca i płynna, więc gaz swobodnie z niej uchodzi i erupcje są zwykle wylewne. Lawa kwaśna jest chłodna i lepka, zatrzymuje gaz w sobie — i uwalnia go wybuchowo.
Dlatego Islandia ma reputację miejsca, gdzie lawę widuje się z bliska, a wulkany o lawach kwaśnych bywają zabójcze bez jednego widocznego potoku. Islandzkie erupcje wylewne budują formy tarczowe — pisałem o tym przy tarczowym wulkanie na Islandii.
Co mówi barwa potoku
Barwa świecącej lawy jest przybliżonym wskaźnikiem jej temperatury i to jest coś, co widać na własne oczy, bez przyrządów.
- 🔥 Jasnożółty, niemal biały — najgorętsze miejsca, zwykle przy samym otworze
- 🟠 Pomarańczowy — potok w ruchu, jeszcze bardzo gorący
- 🔴 Ciemnoczerwony — powierzchnia oddająca ciepło, chłodniejsza
- ⚫ Czarna skorupa — zastygła powłoka; pod nią lawa nadal płynie i nadal parzy
Ostatni punkt jest tym, który realnie kaleczy ludzi. Zastygła skorupa wygląda na stały grunt, a bywa cienka i pod nią jest materiał o kilkuset stopniach. Wejście na świeże pole lawowe to nie kwestia odwagi, a niewiedzy.
Czym grozi bliskość potoku
Opis dotyczy warunków z okresu, w którym powstawał ten tekst, i nie zastępuje sprawdzenia komunikatów służb islandzkich i decyzji o dostępie do rejonu erupcji. Zasięg potoków, stężenia gazów i wyznaczone strefy zmieniają się w ciągu godzin.
Zagrożenia są trzy i tylko jedno jest oczywiste. Pierwsze to ciepło promieniowania, nie do zniesienia na odległość, na której nadal jest się „daleko". Drugie to niewidoczne gazy, zbierające się w zagłębieniach terenu. Trzecie to zmiana kierunku potoku, odcinająca drogę powrotną.
To dlatego wszystkie rejony świeżych erupcji na Islandii mają wyznaczone strefy i zamknięcia, a te bywają aktualizowane codziennie. Wersja „pójdę i zobaczę" bywa tam śmiertelna nie z powodu lawy, którą się widzi, a z powodu gazu w zagłębieniu, którego się nie widzi.
Ile jest wulkanów na Islandii
Odpowiedź znów zależy od definicji i to nie jest wykręt. Liczy się zwykle nie pojedyncze góry, a systemy wulkaniczne — zespoły otworów, szczelin i komór zasilanych z jednego źródła. Takich systemów uznawanych za czynne jest na wyspie około trzydziestu.
Licząc pojedyncze otwory i stożki, wynik byłby w setkach, bo jedna erupcja szczelinowa otwiera wiele kominów naraz. Każda liczba wymaga więc dopowiedzenia, co się liczy — bieżące zestawienia prowadzą służby islandzkie.
Erupcję, która dała okazję zobaczyć ten materiał z bliska, opisałem osobno: Fagradalsfjall i czynne wulkany na Islandii, a wyjazd z namiotem w tamten rejon — przy nocowaniu pod Fagradalsfjall. Więcej relacji jest na blogu.
Frequently asked questions
Ile stopni ma lawa?
Zależy od składu. Lawa bazaltowa, jak islandzka, wypływa w temperaturze rzędu 1000–1200°C. Lawy bogatsze w krzemionkę są o kilkaset stopni chłodniejsze. Temperaturę konkretnego potoku mierzy się na miejscu, a nie zakłada z tabeli.
Dlaczego chłodniejsza lawa oznacza groźniejszy wulkan?
Bo lepkość rośnie, gdy temperatura spada. Gorąca, rzadka lawa bazaltowa pozwala gazom swobodnie uchodzić, więc erupcje są wylewne. Chłodna, lepka lawa kwaśna zatrzymuje gaz i uwalnia go wybuchowo.
Co oznacza barwa płynącej lawy?
Jest przybliżonym wskaźnikiem temperatury: jasnożółty i niemal biały to najgorętsze miejsca, pomarańczowy to potok w ruchu, ciemnoczerwony to powierzchnia oddająca ciepło. Czarna skorupa jest zastygła, ale pod nią lawa nadal płynie.
Czy można podejść blisko płynącej lawy?
Tylko w granicach wyznaczonych przez służby i przy sprawdzonych komunikatach. Zagrożeniem jest nie tylko ciepło promieniowania, ale też niewidoczne gazy zbierające się w zagłębieniach terenu oraz zmiana kierunku potoku, która odcina drogę powrotną.
Ile jest wulkanów na Islandii?
Około trzydziestu czynnych systemów wulkanicznych — a nie pojedynczych góry. Licząc osobne otwory i stożki, wynik byłby w setkach, bo jedna erupcja szczelinowa otwiera wiele kominów naraz. Każda liczba wymaga więc dopowiedzenia, co jest liczone.