Wulkan tarczowy Ok i lodowiec, który przestał nim być

Płaska góra bez stożka, a na niej pierwszy lodowiec na świecie, któremu postawiono tablicę pamiątkową. Jedno miejsce, dwie rzeczy warte zrozumienia.

Autor: Grzegorz Gawlik · September 8, 2026

Tarczowy wulkan na Islandii to forma, która nie wygląda jak wulkan z rysunku: nie ma stromego stożka ani wyraźnego szczytu, tylko rozległą, płaską kopułę o łagodnych stokach. Ok — góra na zachodzie wyspy — jest takim wulkanem i jednocześnie miejscem, które stało się znane z innego powodu.

Na jej szczycie leżał niewielki lodowiec Okjökull. W 2019 roku stwierdzono, że przestał spełniać kryteria lodowca, i wmurowano tam tablicę — pierwszy taki znak upamiętniający konkretny, nazwany lodowiec, który zniknął.

To dlatego ta jedna góra warta jest osobnego tekstu. Można na niej zobaczyć naraz dwie rzeczy: jak wygląda wulkan zbudowany przez lawę, która płynęła daleko i płasko, oraz co zostaje, gdy pokrywa lodowa schodzi do zera.

Czym tarcza różni się od stożka

Kształt wulkanu wynika z tego, jaka lawa z niego wypływa. To jedna z najprostszych i najbardziej użytecznych zależności w całej geologii wulkanicznej.

Islandia jest pełna form tarczowych, bo tutejsza lawa jest bazaltowa: gorąca i płynna, zdolna przebyć spory dystans przed zastygnięciem. Efektem są rozległe pola lawowe i płaskie kopuły, a nie sylwetki, których turysta się spodziewa.

Skutek praktyczny jest zabawny: stojąc na wulkanie tarczowym, często nie ma się wrażenia, że stoi się na wulkanie. Nachylenie jest tak łagodne, że wygląda to jak podejście na zwykłe wzniesienie.

Lodowiec, któremu odebrano status

Lodowiec to nie każda pokrywa śnieżno-lodowa, a masa lodu na tyle gruba, że przemieszcza się pod własnym ciężarem. Gdy zostanie jej za mało, przestaje płynąć — i formalnie przestaje być lodowcem, nawet jeśli lód jeszcze gdzieś leży.

Dokładnie to stwierdzono w przypadku Okjökull. Umieszczona na szczycie tablica została napisana jako list do przyszłości i mówi, że wiedzieliśmy, co się dzieje, i że wiedzieliśmy, co należało zrobić.

• ⛰️ Kryterium — lodowiec musi być dość gruby, by płynąć pod własnym ciężarem
• 📍 Ok — wulkan tarczowy na zachodzie Islandii, dostępny pieszo z drogi
• ⚠️ Podejście — bez trudności technicznych, ale bez cienia, wody i osłony od wiatru
• 🔗 Dane o cofaniu się lodowców — zmieniają się co roku; sprawdzaj w aktualnych opracowaniach

Nie podaję powierzchni tego lodowca ani tempa jego zanikania. Te liczby są aktualizowane rok po roku, a tekst, który je przepisuje, przestaje być prawdziwy w ciągu jednego sezonu — sens tego miejsca nie zależy zresztą od żadnej pojedynczej wartości.

Co się na tej górze widzi

Widok ze szczytu obejmuje rozległy, pusty płaskowyż i pozostałe lodowce w oddali — z tej perspektywy najlepiej widać, że islandzkie czapy lodowe leżą na wulkanach, a nie w górach w alpejskim sensie.

Sama tablica jest niepozorna: metalowa płyta na kamieniu. Nie ma tam infrastruktury, tablic informacyjnych ani punktu widokowego z barierkami. Dochodzi się i się stoi, i to jest cały ten obiekt.

Opis dotyczy stanu z okresu, w którym powstawał ten tekst, i nie zastępuje sprawdzenia aktualnej prognozy, stanu dróg i komunikatów służb islandzkich. Pogoda na płaskowyżu zmienia się w ciągu godzin, a dostępność dróg dojazdowych zależy od sezonu.

Wiatr jest tu głównym problemem, nie nachylenie. Na płaskiej kopule nie ma za co się schować, a mgła potrafi zabrać orientację w terenie, w którym nie ma charakterystycznych punktów.

Dlaczego islandzkie lodowce leżą na wulkanach

To zestawienie — lód na wulkanie — nie jest tu wyjątkiem, ale regułą, i warto rozumieć dlaczego. Islandia leży na granicy płyt i nad plamą gorąca, więc wulkanów jest tu bardzo dużo, a jednocześnie wyspa leży na tyle wysokiej szerokości geograficznej, że na wyższych partiach utrzymuje się pokrywa lodowa.

Skutek jest taki, że największe czapy lodowe wyspy przykrywają czynne wulkany. To z kolei ma konsekwencję, o której świat usłyszał przy okazji jednej z erupcji: kiedy wulkan pod lodem wybucha, topi go gwałtownie i produkuje zarówno powodzie lodowcowe, jak i bardzo drobny pył, który wznosi się wysoko.

Ok jest w tym układzie przypadkiem odwrotnym i dlatego pouczającym. Nie jest wulkanem, który stopił swój lodowiec erupcją. Jest wulkanem, którego lodowiec zniknął sam.

Gdzie to jest i z czym łączyć

Ok leży na zachodzie Islandii, w rejonie dostępnym z drogi w głąb wyspy, i najczęściej łączy się je z objazdem tej części kraju. Nie jest to punkt na trasie Złotego Kręgu i nie ma tu ruchu autokarowego — co jest zaletą.

Największy islandzki lodowiec, i ten, o którego pierwszeństwo w Europie toczy się spór, opisałem osobno: największy lodowiec w Europie. Formy wulkaniczne o zupełnie innym charakterze — świeże, z ostatnich lat — są na Reykjanesie i przy Fagradalsfjall.

Kto planuje objazd całej wyspy, znajdzie plan w tekście o atrakcjach Islandii związanych z wulkanami, a wyjaśnienie, dlaczego gejzerów jest tu mniej, niż się sądzi — w tekście o kraju gejzerów. Więcej relacji jest na blogu.

Frequently asked questions