Herkulanum i Stabie — dwa miasta zasypane obok Pompejów

Ten sam wybuch, trzy zniszczone miasta, jedno oblegane i dwa prawie puste. A w tym najmniej odwiedzanym zachowało się najwięcej.

Autor: Grzegorz Gawlik · September 8, 2026

Stabie i Herkulanum to dwa spośród miast zniszczonych przez wybuch Wezuwiusza w 79 roku naszej ery. Trzecie, Pompeje, przyjmuje tłumy; te dwa odwiedza ułamek tych osób — a Herkulanum jest zachowane lepiej.

Powód tej różnicy jest fizyczny. Pompeje zostały zasypane opadem popiołu i lapilli, a Herkulanum zalane serią gorących spływów piroklastycznych, które wypełniły miasto i zastygły. Efekt jest taki, że w Herkulanum przetrwały rzeczy, których w Pompejach nie ma: drewniane elementy w formie zwęglonej, wyższe kondygnacje budynków, a nawet zwoje papirusowe.

Byłem w obu i moja rekomendacja jest jednoznaczna: jeśli masz jeden dzień na stanowisko rzymskie w tej okolicy, wybierz Herkulanum, nie Pompeje.

Czym się różnią trzy stanowiska

Stabie były rejonem willi nadmorskich, nie zwartym miastem, i to widać w tym, co dziś udostępnione: wielkie rezydencje z rozległymi perystylami i freskami, rozrzucone na skarpie nad zatoką. Odwiedzających jest tam tak niewielu, że bywa się w tych obiektach samemu.

Herkulanum ma z kolei tę cechę, że schodzi się do niego w dół — stanowisko leży poniżej poziomu współczesnego miasta, bo dzisiejsza zabudowa stoi na materiale, który je przykrył. Widok z góry, na cały odsłonięty kwartał, jest jedną z najlepszych rzeczy w tej okolicy.

Kiedy dokładnie to się stało

Tradycyjnie podaje się datę w sierpniu 79 roku, ale badania ostatnich dekad wskazują na możliwość późniejszego terminu, w okolicach października. Rozstrzygnięcia nie ma i różne opracowania podają różne warianty.

Nie jest to szczegół bez znaczenia: przesunięcie o dwa miesiące zmienia interpretację znalezisk, w tym pozostałości roślinnych i odzieży. Dla zwiedzającego jest to natomiast dobra ilustracja tego, że w archeologii datowanie nawet tak dobrze udokumentowanego wydarzenia bywa otwarte.

Wezuwiusz nadal tam jest

Tytuł, który dałem temu tekstowi w pierwotnej wersji — „zanim zniszczy je Wezuwiusz" — nie jest efektowną przesadą. Wulkan jest czynny, a jego zbocza i przedpola są dziś gęsto zabudowane; obszar objęty planami ewakuacyjnymi zamieszkuje bardzo duża liczba osób.

Opis dotyczy stanu z okresu, w którym powstawał ten tekst, i nie zastępuje sprawdzenia bieżących komunikatów włoskich służb i INGV ani zasad wstępu na stanowiska i na krater. Stan aktywności Wezuwiusza jest oceniany na bieżąco, a strefy i zasady dostępu bywają aktualizowane.

Na sam krater prowadzi udostępniona ścieżka z górnego parkingu i jest to krótkie wyjście, warte dołożenia do dnia na stanowiskach. Wulkaniczne tło całej zatoki, w tym pole pod zabudowaną aglomeracją, opisałem przy Campi Flegrei.

Jak to zwiedzić

Bazą jest Neapol albo miejscowości nadmorskie po drodze; oba stanowiska leżą na linii kolejowej biegnącej wzdłuż zatoki, więc dojazd jest prosty i tani. Herkulanum wymaga pół dnia, Stabie drugiej połowy.

Jedna uwaga o kolejności, która oszczędza rozczarowania: jeśli planujesz zobaczyć także Pompeje, zacznij od nich, a Herkulanum zostaw na później. W odwrotnej kolejności Pompeje wypadają słabo — są rozleglejsze, ale mniej zachowane, więc po Herkulanum robią wrażenie pola fundamentów.

Muzeum, w którym stoją znaleziska z tych stanowisk, w tym mozaiki i wyposażenie domów, jest w Neapolu i to ono domyka temat. Wiele osób pomija je na rzecz samych ruin i traci przez to najlepiej zachowaną część tego, co z tych miast zostało. Rzymskie miasto o innym typie zniszczenia — nie przez wulkan, a przez porzucenie — opisałem przy Syrakuzach.

Kto chce dołożyć do tego wyspy, znajdzie porównanie przy wyspach koło Neapolu — Ischia i Procida są tam sensowną bazą na dłuższy pobyt. Więcej relacji jest na blogu.

Frequently asked questions