Przesyłka ze Szwecji — profesor Jan F. Rabek

Naukowiec z Polski, kariera w Sztokholmie i archiwum podróżnicze, które trafiło do mnie pocztą.

Autor: Grzegorz Gawlik · September 8, 2026

Nie każdy tekst na tej stronie zaczyna się w górach. Ten zaczął się od paczki nadanej w Szwecji przez profesora Jana F. Rabka — polskiego chemika, który znaczną część życia zawodowego spędził w Sztokholmie, a wolny czas na podróżowaniu i dokumentowaniu tego, co widział.

Takie przesyłki zdarzają się rzadko i są jednym z lepszych skutków prowadzenia strony przez lata — obok poprawek, które ktoś przysyła, bo był gdzieś rok później i widział, że coś się zmieniło. Ktoś trafia na tekst o miejscu, w którym sam był kilkadziesiąt lat wcześniej, i postanawia się odezwać.

Poniżej trochę o nim samym i o tym, dlaczego archiwa prywatne bywają cenniejsze od oficjalnych.

Naukowiec

Jan F. Rabek zajmował się chemią polimerów — dziedziną zajmującą się tworzywami sztucznymi, ich starzeniem, degradacją pod wpływem światła i sposobami ich stabilizowania. To obszar, w którym publikował i wykładał, pracując w Szwecji.

Był autorem prac akademickich w tej dziedzinie, w tym podręczników używanych poza Polską. Dla porządku: nie jestem chemikiem i nie podejmuję się oceny dorobku naukowego — odsyłam do publikacji, a nie do własnej opinii.

Warto jednak zauważyć jedno: chemia polimerów jest dziedziną, w której praktycznie wszystko dotyczy trwałości. Jak długo materiał wytrzyma światło, temperaturę, wilgoć; co przyspiesza jego rozpad; czym go zabezpieczyć. To zaskakująco blisko tego, co robi się z archiwum.

Ciekawsze z perspektywy tej strony jest to, co robił poza laboratorium.

Podróżnik

Podróżował dużo i systematycznie, w czasach, gdy z Polski podróżowało się trudno, a ze Szwecji łatwiej. Fotografował, opisywał, zbierał materiały — nie na potrzeby publikacji, tylko dla siebie.

To jest ten rodzaj dokumentacji, który po latach okazuje się najcenniejszy. Zdjęcia z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych pokazują miejsca, które od tego czasu zmieniły się nie do poznania: przed masową turystyką, przed rozbudową, czasem przed wojną, która przeszła tamtędy później.

• 📷 Wartość dokumentacyjna — stan miejsc sprzed dekad, przed przekształceniem
• 🔗 Kompletność — prywatne archiwa bywają pełniejsze niż oficjalne, bo nikt ich nie selekcjonował
• ⚠️ Kruchość — takie zbiory giną, gdy nie ma ich komu przejąć
• ✅ Co z tym zrobić — opisać, zdigitalizować, udostępnić

Dlaczego prywatne archiwa są ważne

Instytucje zbierają to, co uznają za istotne w momencie zbierania. Prywatny zbiór powstaje bez tego filtra — ktoś fotografuje ulicę, bo tamtędy szedł, a nie dlatego, że ulica jest ważna.

Po pięćdziesięciu latach ta zwyczajność staje się wartością. Zabytki są sfotografowane tysiąc razy; zwykła ulica, przystanek, sklep czy targ — rzadko. A to właśnie one najbardziej się zmieniły.

Drugą wartością jest kompletność. Prywatne archiwum zawiera także to, co nie wyszło: zdjęcia nieudane, notatki o rzeczach, które się nie powiodły, opisy miejsc, do których nie udało się dotrzeć. W publikacjach tego nie ma, a bywa najbardziej informatywne.

Co ginie najszybciej

• Podpisy — kto, gdzie, kiedy; znikają razem z osobą, która pamiętała
• Negatywy i slajdy — degradują się szybciej, niż się powszechnie sądzi
• Nośniki cyfrowe — dyskietki, płyty, dyski, których dziś nie ma czym odczytać
• Kontekst wyjazdu — po co ktoś tam jechał i czego szukał

Kolejność ma tu znaczenie. Podpisy giną razem z ludźmi i tego nie da się odzyskać żadną techniką, więc opisuje się najpierw, a skanuje potem. Odwrotna kolejność kończy się katalogiem świetnych skanów, o których nikt już nie wie, co przedstawiają.

Trzecią jest kontekst. Zdjęcie z podpisem, z datą i z nazwiskiem osoby, która je zrobiła, jest źródłem. To samo zdjęcie bez tych informacji jest tylko obrazkiem.

Co z tego wynika dla tej strony

Jedną rzecz warto powiedzieć wprost, bo dotyczy sposobu, w jaki ta strona jest prowadzona. Materiał, który do mnie trafia, nie jest tu publikowany bez zgody i bez opisania, skąd pochodzi.

Zasada jest ta sama, co przy liczbach: jeśli nie wiadomo, skąd coś jest, nie trafia na stronę. Zdjęcie bez ustalonego autorstwa i bez zgody na publikację zostaje w szufladzie, choćby było najlepsze.

Ma to też stronę praktyczną. Zdjęcie bez ustalonych praw jest bezużyteczne — nie da się go opublikować, a więc nie da się go pokazać nikomu poza sobą. Opisanie archiwum jest warunkiem tego, żeby kiedykolwiek wyszło z szuflady.

Jeśli masz podobne archiwum — własne albo po kimś z rodziny — i zastanawiasz się, co z nim zrobić, to warto je najpierw opisać. Data, miejsce, nazwisko fotografującego. Bez tego zbiór traci większość wartości w momencie, gdy nie ma już kogo zapytać.

O ludziach z pokolenia, które budowało polski himalaizm, jest osobna rozmowa z Marianem Bałą — to ten sam wątek: wiedza, która istnieje tylko w pamięci konkretnych osób.

Relacje z własnych wypraw są na blogu i w dziale Reportaże, a o samym przedsięwzięciu piszę na stronie projekt100.

Frequently asked questions